Home Teksty Archiwum Prenumerata O nas Kontakt Linki English

Następny Poprzedni

UROCZYSKO WARTA

Wykorzystanie unikalnych walorów przyrodniczych

obszaru ujścia Lutyni do Warty

w edukacji przyrodniczo-leśnej Nadleśnictwa Jarocin

Uroczysko Warta to jeden z najcenniejszych pod względem przyrodniczym obiektów Wielkopolski. Ten zwarty kompleks leśny położony jest na lewym, południowym brzegu rzeki Warty, u ujścia do niej rzeki Lutyni, na wschód od Nowego Miasta, a na południe od leżącej na przeciwległym brzegu wsi Czeszewo. Powierzchnia całego tego kompleksu wynosi 772 ha, w tym 635 ha lasu, reszta to śródleśne łąki, wody i bagna. Obiekt ten leży w granicach Żerkowsko-Czeszewskiego Parku Krajobrazowego utworzonego w 1994 roku.

Lasy czeszewskie, czyli teren uroczyska Warta, budziły zainteresowania wielkopolskich przyrodników już od końca XIX wieku. Pionier ochrony przyrody w Wielkopolsce, F. Pfuhl, doprowadził do utworzenia tu w początkach XX wieku pierwszego w Wielkopolsce rezerwatu przyrody o pow. 0,75 ha. Jako datę jego utworzenia podaje się okres pomiędzy rokiem 1905 a 1909. Po I wojnie światowej, w latach 20-tych, drzewostan rezerwatu został w wyniku niewiedzy polskiej administracji leśnej przerąbany tak bardzo, że stracił swoje walory. Także szerokim echem wśród przyrodników wielkopolskich odbił się wówczas pomysł budowy w pobliżu rzeki Warty wału przeciwpowodziowego, który miał przeciąć las czeszewski. Zdawano sobie sprawę, że odcięcie lasu łęgowego od zalewów rzecznych oznacza jego zniszczenie. Realizacja tego planu została ostatecznie zaniechana.

 Urokliwe rozlewisko Warty

         Po II wojnie światowej w anonimowej publikacji w czasopiśmie Chrońmy Przyrodę Ojczystą zgłoszono projekt "wcielenia całego leśnictwa Czeszewo w starych jego granicach, o powierzchni 477,50 ha do rezerwatu". Oznaczałoby to objęcie ochroną rezerwatową całego lasu pomiędzy Wartą a Lutynią. Jednak ponownie odżyły propozycje przeprowadzenia wału przeciwpowodziowego przez las, w bliskiej odległości od Warty. Projekt ten, podobnie jak przed wojną, został skomentowany przez przyrodników: "pociągnie on zagładę lasu łęgowego, odżywianego stałymi wylewami rzeki Warty". Projekt nie został ostatecznie zrealizowany, a wał zbudowano wzdłuż Lutyni, tak że kompleks leśny pomiędzy rzekami pozostał przynajmniej potencjalnie w zasięgu zalewów wodami rzecznymi.

       Obecnie fragmenty "lasu czeszewskiego" są od 1959 roku chronione w rezerwatach przyrody "Czeszewo" (28 ha) i "Lutynia" (46 ha). Rezerwaty te utworzono dla ochrony lasu łęgowego o cechach naturalnych. Obecnie jednak w obu rezerwatach znajdują się przede wszystkim lasy grądowe, powstałe w wyniku sukcesji wywołanej stopniowym obniżaniem się poziomu Warty i w konsekwencji zmniejszania się częstotliwości, zasięgu i długotrwałości zalewów.          

Miejsce rekreacyjne na starym korycie Warty

            Lista występujących w obiekcie gatunków flory ściśle chronionych nie jest długa i ograniczona głównie do storczyków. Wynika to nie z ubóstwa flory występującej w kompleksie, a z faktu, że na liście roślin chronionych znajduje się bardzo niewiele gatunków "aluwialno-błotnych", do których należą największe osobliwości florystyczne uroczyska. Natomiast teren jest bogaty w stare, okazałe drzewa. Grupa 39 dębów szypułkowych o obwodzie do 620 cm jest uznana za grupowy pomnik przyrody. W rezerwacie "Czeszewo" rośnie także pomnikowy klon pospolity o obw. 285 cm. W terenie zlokalizowanych jest ogółem 77 drzew pomnikowych osiągających pokaźne rozmiary - wiąz górski (brzost) do 350 cm obwodu, dąb szypułkowy do 550 cm, grab do 306 cm, jesion do 360 cm, klon polny do 208 cm, osika do 435 cm, topola biała do 450 cm, wierzba krucha do 455 cm obwodu.

          Uroczysko Warta stanowi niezmiernie interesujący pod względem entomologicznym obszar. Liczba gatunków z grupy chrząszczy (takich jak kozioróg dębosz, jelonek rogacz, łucznik czy biegacz skórzasty) stawia ten kompleks co najmniej w "pierwszej dziesiątce" najzasobniejszych w te gatunki obiektów małopowierzchniowych w Polsce.

            W latach 1999-2002 na terenie kompleksu stwierdzono występowanie 75 gatunków ptaków lęgowych lub prawdopodobnie lęgowych, liczba ta stanowi 39% gatunków odnotowanych na terenie całej Wielkopolski. Dla podkreślenia rangi uroczyska trzeba dodać, iż 12 gatunków ptaków jest uwzględnionych w załączniku I Dyrektywy Ptasiej, tj. dokumentu Unii Europejskiej zobowiązującego państwa członkowskie oraz akcesyjne, także Polskę, do ochrony ptaków i ich siedlisk, w tym tworzenie obszarów specjalnej ochrony (OSO) dla gatunków szczególnie zagrożonych. W uroczysku Warta stwierdzono występowanie 27 gatunków ptaków zagrożonych w skali Europy oraz dwa gatunki, kania ruda i bielik, które zostały umieszczone w ostatnim wydaniu Polskiej Czerwonej Księgi Zwierząt.

 Czarny Most w Rezerwacie Czeszewo

           Niebanalne wartości przyrodnicze związane są więc z całym kompleksem, nie tylko z rezerwatami przyrody. Obiekt stanowi istotną część obszaru "Lasy Żerkowsko-Czeszewskie", zgłoszonego przez Wielkopolski Zespół Realizacyjny Natura 2000 jako ostoja siedliskowa do sieci Natura 2000, oraz został ujęty w zamierzeniach Programu Małej Retencji Regionalnej Dyrekcji Lasów Państwowych w Poznaniu na lata 2000-2005 w ramach Programu Dla Odry 2006.

          Obszar uroczyska Warta charakteryzuje się także wyjątkowymi walorami historyczno-kulturowymi, związanymi z występowaniem śladów osadnictwa sprzed tysięcy lat oraz dużym skupieniem obiektów zabytkowych, w tym wpisanych do rejestru zabytków województwa wielkopolskiego. Najstarsze ślady osadnictwa pochodzą z okresu 6000-4500 lat p.n.e. i związane są z kulturą chojnicko-pieńkowską. Badania wykopaliskowe doprowadziły do odkrycia osad kultury trzcinieckiej, cmentarzyska kultury pomorskiej i przeworskiej. Wykopaliska te stanowią o intensyfikacji osadnictwa w epokach brązu i żelaza. Na szczególną uwagę zasługuje grodzisko Franciszków związane z okresem wczesno-średniowiecza i średniowiecza oraz osada na lewym brzegu rzeki Lutyni. Okrągłe w podstawie grodzisko ma kształt ściętego stożka o wysokości do 12 m, i otoczone jest podwójną linią wałów i rowów. Znalezione tu przedmioty datowane są na XI-XII w., przy czym najstarsze były fragmenty ceramiki związane z kulturą łużycką. W średniowieczu obiekt o konstrukcji ziemnej z umocnieniami drewnianymi podwyższono o 1,5-2 m i zaopatrzono w nową konstrukcję drewnianą oblepioną gliną, a dziedziniec wewnętrzny wybrukowano.

Przyszły obiekt dydaktyczno-muzealny w Czeszewie

          Nadleśnictwo Jarocin, wykorzystując powyższe walory przyrodniczo-kulturowe uroczyska, pragnie rozwijać edukację przyrodniczo-leśną, m.in. poprzez zorganizowanie w najbliższych latach subregionalnego ośrodka edukacyjno-muzealnego we wpisanym do rejestru zbytków budynku dawnego Nadleśnictwa Czeszewo. Osada ta zlokalizowana jest na skarpie rzeki Warty, w bliskiej odległości od czynnego zabytku techniki, jakim jest prom "Nikodem". Jest on przykładem tradycyjnego rozwiązania technicznego przeprawy przez rzekę, służący pierwotnie do wywozu drewna. Na dzień dzisiejszy wykorzystywany jest do przeprawy osób chcących odwiedzić uroczysko. W kompleksie tym bowiem planowane jest połączenie dwóch rezerwatów w jeden i stworzenie nowych, bardziej atrakcyjnych ścieżek dydaktycznych. Obecnie istniejące ścieżki dydaktyczne, także rowerowe, i miejsca wypoczynku oraz obozowisko, są pomocne w poznawaniu tego unikalnego zakątka Wielkopolski. Ciekawostką niech będą udokumentowane pobyty w lasach czeszewskich Adama Mickiewicza (Śmiełów) oraz Henryka Sienkiewicza, którzy już wcześniej poznawali uroki przyrody w uroczysku Warta.

 

         Na zakończenie warto także wspomnieć o udokumentowanych zasobach wód termalnych Czeszewa. Miejscowy plan zagospodarowania wspomina, iż miejscowość ta ma charakter uzdrowiskowy i należy podjąć działania zmierzające do wykorzystania walorów balneoklimatycznych Czeszewa. Zapraszamy. Wszelkie informacje:

 

Nadleśnictwo Jarocin
ul. T. Kościuszki
63-200 Jarocin
tel.0 62/ 747 23 19
http://jarocin.lasypanstwowe.poznan.pl
e-mail: jarocin@lasypanstwowe.poznan.pl

 

                                                            opr. Jan Suder
                                                zdjęcia: Krzysztof Sip