Home Teksty Archiwum Prenumerata O nas Kontakt Linki English
\
Następny Poprzedni

            MOKRADŁA BOGACTWEM PRZYRODY

            Czy śródpolne mokradła i łąki przetrwają?

 

            Mokradła, rozlewiska, bagna, moczary - są to terminy, które na ogół społeczeństwu polskiemu nie kojarzą się pozytywnie, gdyż dotyczą zazwyczaj terenów niedostępnych, przez które nie da się przejechać samochodem, a i korzyści, jakie z nich otrzymuje człowiek, nie da się przeliczyć na pieniądze. Tymczasem przyrodnicy z całej Europy biją na alarm, twierdząc, że są to ekosystemy najbardziej zagrożone na świecie, a zniszczenie ich równa się zagładzie wielu istot żywych, co w konsekwencji zagraża także człowiekowi.

 

            Co to są więc mokradła? Na czym polega ich bezcenna wartość? W najszerszym ujęciu są to ekosystemy związane z siedliskami silnie uwodnionymi, gdzie występuje specyficzna roślinność higrofilna (m.in. szuwary turzycowiskowe i trzcinowe). Zależnie od stopnia uwodnienia dzieli się mokradła na stałe - gdzie woda utrzymuje się prawie na powierzchni gruntu (należą tutaj zarastające zbiorniki wodne, torfowiska) oraz okresowe, gdzie poziom wód gruntowych ulega częstym wahaniom - są to najczęściej zalewane łąki w dolinach rzecznych lub położone na zmeliorowanych torfowiskach niskich*. Należy zaznaczyć, że większość torfowisk niskich w Polsce została zmeliorowana i odwodniona w XIX i XX wieku i na nich założono łąki dostarczające paszy zwierzętom domowym. Każde odwodnienie torfowiska przerywa procesy torfotwórcze, a uruchamia nieodwracalne procesy murszenia i mineralizacji wierzchnich warstw masy organicznej, w wyniku których wytwarzają się różne rodzaje gleb hydrogenicznych. Dlatego kiedy w nomenklaturze łąkowej używa się terminu �łąki położone na torfowiskach "niskich", należy rozumieć, że jest to już tylko złoże torfowe, a nie "żywe" torfowisko.

 

            Znaczenia mokradeł nie sposób jest przecenić, zwłaszcza w regionach północnej Polski, gdzie znajduje się ich duża koncentracja. Przede wszystkim mokradła spełniają olbrzymią rolę hydrologiczną, ze względu na duże możliwości zatrzymywania wody, a następnie przekazywania jej do rzek i innych cieków, zwiększając w ten sposób zasoby wodne danego regionu.

            Mokradła - to także swoisty filtr biologiczny dla przepływających przez nie wód powierzchniowych zanieczyszczonych wszelkimi substancjami toksycznymi. Roślinność bagienna występująca na mokradłach posiada zdolność zatrzymywania i przetwarzania tych substancji w swoich organizmach. Mokradła to również cenne ekosystemy, bogate w rzadkie i niezwykle ciekawe gatunki roślin i zwierząt.

 

fot. Zachowanie mokradeł oraz zbiorowisk trawiastych stało się obecnie priorytetem w europejskich działaniach ochronnych. Na zdjęciu Bezrzecze pod Szczecinem (fot. Janusz A. Rekowski)

           Pilnie chronić przed zanikiem

            Mokradła - to najbogatsze zasoby różnorodnej flory i fauny, specyficznej dla tych siedlisk, dlatego sprawa ochrony terenów mokradłowych jest od lat poruszana na forum międzynarodowym. Znajduje ona swój wyraz w postaci zawartych konwencji i porozumień dotyczących ochrony mokradeł. Wśród nich znajduje się Konwencja Ramsarska - o ochronie obszarów wodno-błotnych, ratyfikowana przez Polskę w 1978 roku. Na jej podstawie wyróżniono w Polsce 84 ostoje ptaków o znaczeniu międzynarodowym oraz 34 ostoje o znaczeniu krajowym (1990). Za szczególnie ważne obiekty uznano m.in. Zalew Szczeciński i Jezioro Jamno. Według Dyrektywy Siedliskowej Rady EWG (1992) na liście siedlisk szczególnie ważnych pod względem przyrodniczym znajdują się także podmokłe łąki ziołoroślowe, zajmujące w Polsce ok. 20 proc. powierzchni siedlisk hydrogenicznych.

fot. Owocujący widłak (Lycopodium), roślina lecznicza i chroniona prawem (fot. Jerzy Prajs)

            Ważnym warunkiem skutecznej ochrony zasobów przyrodniczych jest zapewnienie ciągłości przestrzennej ekosystemów. Łączność pomiędzy obszarami o wysokiej bioróżnorodności jest niezbędna dla wymiany genowej w obrębie populacji roślin i zwierząt. Nieocenioną rolę w tym wypadku odgrywają doliny rzeczne, tworzące tzw. korytarze ekologiczne dla wędrownych gatunków zwierząt.

           Warunkiem utrzymania i rozwoju ekologicznych wartości siedlisk mokradłowych jest zapewnienie im możliwości wysokiego uwodnienia. Może to nastąpić głównie w wyniku takich działań jak: rozwój systemu ochrony konserwatorskiej lokalnych obiektów, zaniechanie nowych melioracji w dolinach rzecznych, zlikwidowanie systemów odwadniających źródliska, w tym przede wszystkim torfowych kopuł źródliskowych, renaturyzacja odwodnionych torfowisk trzęsawiskowych, eliminacja systemów odwadniających torfowiska wysokie i przejściowe, wyeliminowanie nielegalnej eksploatacji torfu. 

           Z kolei na zalewanych łąkach brak użytkowania jest przyczyną degradacji zbiorowisk roślinnych. Z nie skoszonych łąk ustępują ptaki związane z tymi ekosystemami, gdyż tracą po prostu miejsca do życia lub mają ograniczone możliwości zdobywania pokarmu. Do ptaków tych należą czajka, bekas kszyk, dziwonia, pokląskwa, przepiórka. Ginie także bardzo rzadki gatunek, zamieszkujący turzycowiska oraz wilgotne łąki - ptak o nazwie wodniczka. Jest on uznany za jeden z gatunków wskaźnikowych, świadczących o naturalności środowiska, a jest gatunkiem należącym do zagrożonych w skali globu. Występuje on dość licznie nad Zalewem Szczecińskim i u ujścia Odry na ekstensywnie użytkowanych łąkach.

            Należałoby także podkreślić olbrzymie znaczenie zwartej roślinności trawiastej przy ograniczaniu emisji dwutlenku węgla do atmosfery, a także jej dodatni wpływ na lokalny mikroklimat, gdyż dzięki dużej powierzchni parowania nawilża ona otaczające powietrze.

fot. Jeżogłówka gałęzista (Sparganium erectum), rosnąca w wodach stojących i wolno płynących, ma kwiaty zebrane w charakterystyczne główki (fot. Karolina Zarosińska)

 

            Biorąc pod uwagę przedstawione w wielkim skrócie najważniejsze walory obszarów mokradłowych, należy w chwili obecnej zrobić wszystko, by nie stracić dobra, jakie jeszcze posiadamy.

 

            tekst: Róża Kochanowska

            zdjęcia: Jerzy Prajs, Janusz A. Rekowski, Karolina Zarosińska

      * Bibliografia źródłowa związana z genezą, klasyfikacją, znaczeniem siedlisk mokradłowych i ich renaturyzacją, znajduje się w Instytucie Melioracji i Użytków Zielonych w Falentach.