Home Teksty Archiwum Prenumerata O nas Kontakt Linki English

Następny Poprzedni

          Łąki w krajobrazie Polski

                 Róża Kochanowska
           
Łąki - niewykorzystane bogactwo natury            

Przez całe wieki łąki i pastwiska dostarczały zielonki lub siana dla zwierząt gospodarskich hodowanych przez człowieka. W województwie zachodniopomorskim łąki i pastwiska zajmują znaczną powierzchnię użytków rolnych (około 20 procent). Położone przeważnie na terenach depresyjnych tworzą duże, zwarte kompleksy ciągnące się wzdłuż zachodniego brzegu jeziora Dąbie i Zalewu Szczecińskiego i dalej na wschód, równolegle z linią wybrzeża Bałtyku od Kamienia Pomorskiego aż do Łeby. 

marzec_09_a
Goździk kartuzek rosnący na skraju łąk śródleśnych

Zbiorowiska trawiaste są to zbiorowiska z przewagą roślin należących do rodziny traw Poaceae z klasy jednoliściennych, a także turzyc Cyperaceae i motylkowatych Fabaceae.

Trawy stanowią niezwykłą grupę gatunków w świecie roślin kwiatowych, gdyż posiadają specyficzną budowę morfologiczną i anatomiczną oraz  właściwości biologiczne:

* dużą trwałość,
* zdolność do wielokrotnego odrastania w okresie wegetacji,
* niewielkie (na ogół) wymagania siedliskowe,
szeroką amplitudę ekologiczną,
* duże zdolności przystosowawcze do warunków siedliskowych,
* występowanie w wielogatunkowych zbiorowiskach.

Rodzina traw jest jedną z najważniejszych i najbardziej licznych grup roślin na świecie. Zawiera ona około 800 rodzajów i 8-10 gatunków (tylko rodzaj kostrzewa Festuca posiada 360-450 gatunków, a rodzaj wiechlina Poa 500 gatunków).

marzec_09_b
Pełnia kwitnienia łąki rdestowo-ostrożeniowej

Obszary, na których trawy tworzą dominującą formację roślinną, zajmują blisko 1/3 powierzchni lądów. Należą do nich: stepy, sawanny, prerie, pampasy, łąki naturalne i uprawne. Pod względem produkcji biomasy obszary te ustępują tylko lasom. Różnorodność tych ekosystemów wpływa na wielorakie funkcje spełniane przez zbiorowiska trawiaste. W warunkach Europy Środkowej trawy są główną grupą roślin występującą na łąkach i pastwiskach. Klasyfikuje się je na podstawie ich użyteczności na dwie grupy:
* trawy uprawne: zbożowe, pastewne, trawnikowe, darniowe, rabatowe, przemysłowe;
* trawy nieuprawne.

Łąki i pastwiska są źródłem najcenniejszej paszy, zarówno dla zwierząt gospodarskich jak i zwierząt leśnych. Wiedza na temat produkcyjności łąk, ich użytkowania i wykorzystania zawarta jest w specjalistycznych podręcznikach, natomiast w tym artykule przedstawia się ich znaczenie przyrodnicze na przykładzie Pomorza Zachodniego.
W zależności od stopnia antropopresji wyróżnia się trzy rodzaje łąk: naturalne, półnaturalne i uprawne (świeże).

Ekologiczne znaczenie łąk
i pastwisk wynika głównie ze spełnianych przez nie funkcji: biocenotycznej, klimatycznej, glebotwórczej, hydrologicznej
i hydrosanitarnej. Ważna jest także krajobrazowa
i rekreacyjna funkcja kolorowych zbiorowisk łąkowych.

Łąki naturalne występują w deltach rzek i na wyższych piętrach gór. Łąki półnaturalne są tworami antropogenicznymi, gdyż koszenie jest warunkiem ich istnienia. Są to łąki prawie nie nawożone, dwukrotnie koszone.

Łąki uprawne są również pochodzenia antropogenicznego, powstają jednak w wyniku zaorania starej darni i obsiania mieszankami traw o uproszczonym składzie gatunkowym.

Poza walorami florystycznymi, łąki położone w dolinach rzecznych tworzą korytarze ekologiczne dla migrujących zwierząt. Występują tutaj także rzadkie już gatunki ptaków związane z łąkami kośnymi.

marzec_09_g
Na suchych stanowiskach w pełni lata kwitnie wilżyna ciernista

Wśród ekosystemów lądowych podlegających ochronie prawnej, cenne pod względem przyrodniczym łąki naturalne i półnaturalne chronione są przede wszystkim niejako „przy okazji” ochrony innych ekosystemów. Do takich zbiorowisk należą łąki trzęślicowe, rdestowo-ostrożeniowe, a także podmokłe łąki ziołoroślowe.

Największym zagrożeniem dla tych zbiorowisk łąkowych jest brak użytkowania oraz pożary nieskoszonej runi. Nie koszone łąki zarastają szuwarami trzciny pospolitej, sitowiem leśnym lub śmiałkiem darniowym. Także zarośla wierzb i olszy czarnej są zagrożeniem.

Na obszarze Pomorza Zachodniego, zwłaszcza wzdłuż wybrzeża Bałtyku, w dolinach większych rzek położonych w depresji, przeprowadzono intensywne odwodnienia torfowisk istniejących dzięki obwałowaniu i pracy 150 przepompowni melioracyjnych. Łąki te tworzą tzw. sieć polderów o swoistych nazwach, np. polder Mrzeżyno, Trzęsacz-Niechorze itp.

Poszczególne poldery stanowią duże kompleksy – od 500 do 4 000 ha. W latach 1970-1985 prowadzono na nich intensywną gospodarkę łąkową, powodującą znaczne przeobrażenia w profilu glebowym. W stosunku do terenów przyległych obniżeniu uległa powierzchnia torfowisk oraz poziomy wód gruntowych. Nastąpiło znaczne zubożenie składu botanicznego zbiorowisk roślinnych. Zginęło wiele gatunków roślin, a zespoły dawniej pospolite występują obecnie fragmentarycznie.

Wycofanie się rolnictwa z odwodnionych torfowisk wywołało mało poznane i niebezpieczne dla środowiska zjawiska. Zanik tradycyjnej gospodarki rolnej na obszarach podmokłych łąk powoduje zmniejszenie ich walorów produkcyjnych i przyrodniczych wskutek zakrzaczenia i degradacji gleb hydrogenicznych.
    

Znaczenie łąk i pastwisk wynika głównie ze spełnianych przez nie funkcji: biocenotycznej, klimatycznej, glebotwórczej, hydrologicznej i hydrosanitarnej, a także krajobrazowej i rekreacyjnej.

marzec_09_e
Łąki są środowiskiem życia wielu gatunków owadów

Łąki oddziałują na piękno krajobrazu ze względu na wspaniałą zieleń traw i różnorodne kolory kwiatów roślin dwuliściennych, a także wpływają na przestrzenne urozmaicenie krajobrazu. Barwnie kwitnące rośliny tworzą kolorowe aspekty, zmieniające się od wiosny do jesieni. Na przykład bogaty skład florystyczny łąk rdestowo-ostrożeniowych  (coraz rzadziej spotykanych w dolinach rzecznych) powoduje, że te same łąki zmieniają ciągle swój koloryt – już w kwietniu zakwitają białe i żółte zawilce, a w maju żółto-liliową barwę tworzą kwitnące jaskry i firletka poszarpana, latem seledynowożółty koloryt nadaje kwitnący i owocujący ostrożeń warzywny, a jesienią szarobrunatny aspekt nadaje babka lancetowata i brodawnik jesienny.

Wielogatunkowe barwne łąki mają duże znaczenie dla procesów życiowych owadów, zwłaszcza owadów zapylających, bez których produkcja niektórych drzew owocowych i roślin warzywnych (70 proc.) byłaby niemożliwa.

Dzięki intensywnej fotosyntezie zwarta darń zielna rosnąca na powierzchni 1 ha pochłania w ciągu dnia ok. 130 kg dwutlenku węgla, a odprowadza do atmosfery 100 kg tlenu. W ciągu jednej doby roślinność rosnąca na powierzchni
1 ha łąki przekazuje do atmosfery ok. 2 500 litrów wody.

Zbiorowiska łąk półnaturalnych charakteryzują się wielką bioróżnorodnością. Wśród zbiorowisk łąkowych Polski poznano około 400 gatunków roślin wyższych. Niektóre z nich są gatunkami niezwykle odpornymi na różne, krańcowe warunki siedliskowe. Jedne rosną w wodzie, inne w warunkach ekstremalnie suchych. Zbiorowiska trawiaste wraz z występującymi wśród nich zadrzewieniami spełniają ważną funkcję biocenotyczną, gdyż tworzą ostoje dla licznych zwierząt wolno żyjących. Ponadto nie bez znaczenia jest fakt, że zbiorowiska te są bankiem genów dla hodowli nowych odmian roślin.

Liczną grupę roślin w zbiorowiskach łąkowo-pastwiskowych stanowią zioła pastewne bogate w białko, składniki mineralne i substancje lecznicze. Brak lub niedostatek w paszy pospolitych roślin, takich jak np.: mniszek lekarski, krwawnik pospolity, brodawnik jesienny, babka lancetowata, odbija się niekorzystnie na zdrowiu zwierząt, a pośrednio może także wpłynąć na zdrowie człowieka.

marzec_09_c
Na łąkach wyczyńcowych kwitnie ostrożeń błotny

Klimatyczna funkcja obszarów łąkowo-pastwiskowych jest niezmiernie ważna ze względu dużą produkcję tlenu przez roślinność łąkową oraz nasycanie powietrza parą wodną. Dzięki procesowi transpiracji roślinność wprowadza do atmosfery duże ilości pary wodnej, powodując jego oczyszczanie z pyłów. Wzmożone parowanie darni wywiera działanie nawilżające i oczyszczające na tereny położone w sąsiedztwie łąk oraz wpływa na poprawę stosunków atmosferycznych całych okolic.

Funkcje ochronne. Zwarta roślinność łąkowa chroni glebę przed erozją wodną i wietrzną. Na glebach torfowych przeciwdziała zbyt szybkiej mineralizacji, natomiast na glebach mineralnych poprawia ich jakość ze względu na szybsze gromadzenie się substancji próchniczych. Glebotwórcze oddziaływanie roślin trawiastych na glebę stwarza korzystne warunki dla życia i aktywności biologicznej drobnoustrojów, wpływając tym samym na zwiększenie urodzajności gleby.

Hydrologiczna funkcja polega na gromadzeniu wody i przekazywaniu jej niżej położonym zbiornikom wodnym. Duża pojemność wodna gleb użytków łąkowych oddziałuje dodatnio na bilans całych zlewni. Łąki dolinowe w okresach powodzi przejmują nadmiar wody, przyczyniając się do „ścinania” fali powodziowej, co chroni przed zniszczeniem przyległe tereny uprawne.

Funkcja hydrosanitarna. Łąki są receptorami wód powierzchniowych spływających z wyżej położonych gruntów uprawnych (skażonych nawozami sztucznymi i pestycydami). Pełnią w ten sposób rolę biologicznego filtra dzięki aktywności mikrobiologicznej występującej tu mikroflory.
Zbiorowiska roślinne łąk i pastwisk tworzą biotopy specyficznej dla nich fauny, zwłaszcza awifauny, która spełnia ważną rolę w zachowaniu równowagi biologicznej w agrocenozach.

marzec_09_i
Złocień właściwy jest ozdobą na łąkach nakredowych

Zagrożenia. Szkodliwym, niebezpiecznym zwyczajem w Polsce jest wypalanie roślinności nie skoszonych łąk, ściernisk oraz skarp rowów mimo prawnego zakazu. Jest to czynnik powodujący nie tylko degradację gleb, ale i nadmierną koncentrację dwutlenku węgla w atmosferze. Pożar często przenosi się na pobliskie lasy lub zadrzewienia. Giną w glebie przez to wszystkie mikroorganizmy.

Błędnym jest dość powszechne przekonanie w społeczeństwie, że poprzez spalenie uschniętej biomasy wzbogacamy glebę w składniki pokarmowe. Tymczasem wypalanie eliminuje gatunki roślin płytko korzeniących się (a takich jest najwięcej w darni naszych łąk), na miejsce których powstają łany jednogatunkowych, odpornych na wypalanie – (bezwartościowych jako pasza roślin), np. śmiałek darniowy lub trzcinnik piaskowy. Mylnym jest porównywanie wypalania naszych łąk do wypalania stepów, gdyż tam dominują rośliny głęboko korzeniące się, których ogień nie jest w stanie zupełnie zniszczyć.

Rozluźnienie darni łąkowej na tych glebach oznacza wzmożoną emisję głównych gazów cieplarnianych: dwutlenku węgla, podtlenku azotu.

Masowe wycinanie zadrzewień wzdłuż rowów melioracyjnych ogranicza liczbę miejsc lęgowych dla ptaków. Z niekoszonych łąk ustępują ptaki związane z tymi ekosystemami, gdyż tracą po prostu miejsca do życia lub mają ograniczone możliwości zdobywania pokarmu: czajka, bekas kszyk, dziwonia, pokląskwa, przepiórka.

Brak działań ze strony urzędów gmin sprawia, że wkrótce nie do odtworzenia będą istniejące jeszcze cenne ekosystemy łąkowe.

 

tekst: prof. dr hab. Róża Kochanowska
Katedra Ochrony i Kształtowania Środowiska
    Zachodniopomorski Uniwersytet Technologiczny w Szczecinie
    zdjęcia: Krzysztof Wojciechowski

Rzeżucha łąkowa

Jeszcze cisza,
jeszcze chłodny ranek,
a już w ciemnym lesie
zakwita sasanek.
(Tak pisze wieszcz narodowy)
Jeszcze cisza,
jeszcze chłodny ranek,
a brunatne powierzchnie łąk
zdobi białymi kwiatami
rzeżucha, łąkowa rzeżucha.

Bądż pozdrowiona,
roślino zwiastowania
życiowej ekspansji łąk!

Idzie wiosna, idzie nowe!
Głosisz swoją obecnością
łące i światu.
I radujesz serce
krowy i człowieka.
Radujesz i ratujesz,
o czym świadczy twa nazwa
Cardamine pratensis


prof. Stanisław Kozłowski
Wiersz pochodzi z tomu
„Pochwała łąkowego stworzenia” wydanego w 2008 r.





Złą tradycją jest wypalanie traw.
[...] W pożarach ginie wszystko. Giną rośliny i zwierzęta. Giną rośliny chronione, trawy, zioła, trzciny nad wodami, zakrzaczenia i zadrzewienia śródpolne. Zagładzie ulegają miodowniki dla pszczół. Niewyobrażalną głupotą jest niszczenie własną ręką organizmów, które sprzyjają człowiekowi w walce z naturalnymi wrogami szkodników roślin uprawnych. Pozbywamy się owadów i różnych form, w jakich one zimują w glebie. Zabijamy ptaki, palimy ich gniazda, palimy ptasie lęgi – a przecież wiosna to okres lęgowy większości ptaków. W wysokiej temperaturze nie mają szans przeżycia żaby, ślimaki, jaszczurki, padalce i mieszkańcy podziemnych nor: krety, nornice, ryjówki, jeże i łasice. Giną niedoceniane dżdżownice, dzięki którym funkcjonuje obieg materii organicznej w przyrodzie. Płomienie niszczą bardzo pożyteczny element środowiska – pająki. [...] Równowaga biologiczna w biocenozach łąkowo-pastwiskowych zostaje całkowicie zburzona poprzez niszczenie ogniem mikroorganizmów, bakterii, grzybów i porostów.

Pozbycie się flory i fauny glebowej istotnie narusza właściwą, gruzełkowatą strukturę gleby rolnej, w wyniku czego maleje zdolność retencji wodnej. [...] Niemożliwe staje się właściwe napowietrzenie gleby, a wtedy procesy tlenowe przechodzą w niepożądane procesy beztlenowe. Zmniejsza się porowatość gleby, w związku z czym pozbawiona zostaje ona możliwości wzbogacenia się w materię organiczną, która bezmyślnie spalona, przedostaje się do atmosfery w postaci szkodliwych dymów. [...] Pożary łąk często wymykają się spod kontroli, przenosząc się na sąsiednie lasy oraz zabudowania mieszkalne i gospodarcze. [...] Pożary lasów to niejednokrotnie straty nieodwracalne. Zniszczone zostają całe biocenozy leśne, cały piękny efekt życia kilku pokoleń leśników.


Fragment plakatu autorstwa Nadleśnictwa Bobolice