Home Teksty Archiwum Prenumerata O nas Kontakt Linki English

Następny Poprzedni

              Jerzy Wysokiński
           
Ptak na drodze            

           Jak zapobiegać kolizjom ptaków z pojazdami

Postęp techniczny wyraża się między innymi przybywaniem ilości środków lokomocji i dróg, po których się one poruszają. Zwiększają się także rodzaje pojazdów i ich jakość. Powoduje to stały rozwój sieci dróg kołowych – szos oraz linii kolejowych, przyrost ich długości oraz stosowanie coraz doskonalszych rozwiązań technicznych podczas ich budowy. Zwiększa się tym samym częstość występowania kolizji ze zwierzętami, które migrują w różnorakich celach. Zwykle mamy tu na myśli wędrówki zwierząt poruszających się po powierzchni ziemi. Tymczasem okazuje się, że ptaki też mogą być przyczyną wypadków drogowych.

maj_09_a
Najlepszą ochroną przed kolizją z ptakami jest rozwaga kierowców wspierana tablicami informacyjnymi, umieszczonymi w stosownych miejscach (okolice Kanału Gocławskiego w Warszawie)

Bliższe badania (np. obserwacje dokonane w okolicach dzisiejszego Parku Narodowego „Ujście Warty”) wykazały, że aż ponad 5 proc. ofiar wypadków drogowych stanowiły tam ptaki. Tylko dla uzupełnienia informuję, że innymi ofiarami zderzeń śmiertelnych były tam płazy w 70,4 proc., gady w 6,3 proc., a ssaki prawie w 18 proc. przypadków. Po zapoznaniu się z bardzo rozległą literaturą przedmiotu grupa ornitologów napisała artykuł, będący jakby podsumowaniem dotychczasowej wiedzy na temat śmiertelności ptaków na drogach Europy. Stwierdza się w nim, że o ile w Europie Zachodniej najczęściej giną w wypadkach drogowych wróble domowe i kosy, o tyle w centralnej i wschodniej części kontynentu oprócz wspomnianych wróbli licznie padają ofiarami kolizji także jaskółki i ptaki krukowate. Pokazano w tym opracowaniu również wyniki analiz rozmaitych czynników wpływających na śmiertelność ptaków.

Opracowań traktujących o wypadkach ptaków po zetknięciu z pojazdami kołowymi jest coraz więcej. Skąd znalazły się w tych kolizjach ptaki? Przecież one potrafią unosić się wysoko i nie powinny stanowić żadnego problemu drogowego. Powody wypadków są jednak rozmaite:
• Niektóre ptaki fruwają nisko nad ziemią i mogą powodować wypadki. Te gatunki są bardziej narażone na zderzenia z pojazdami niż inne. Do nich należą duże i ciężkie kuraki, startujące do lotu po długim rozbiegu, np. bażanty, głuszce. Niektóre ptaki często przelatują na niewielkich „pułapach”. O zderzenie z pojazdami nietrudno.
• Wiele gatunków ptaków wróblowatych przelatuje pomiędzy terenami położonymi przy drogach, a porośniętymi roślinami, stanowiącymi ich pokarm. Podczas odbywającego się nisko lotu ulegają wypadkom. Aleje owocujących jesienią drzew i krzewów (jarzębina, śnieguliczka itp.) stają się również niebezpieczne dla żerujących na ich gałęziach ptaków. Lecąc w kierunku owocujących roślin częściej ulegają one zderzeniom z pojazdami przejeżdżającymi pobliskimi drogami. Wiele ptaków żywi się nasionami roślin zielnych, rosnących na przydrożach. One łatwiej niż inne ulegają pędowi powietrza przejeżdżających samochodów i częściej ulegają wypadkom.
• Niektóre ptaki poszukują na powierzchni dróg pokarmu. Sowy, lelki, kanie, a nawet mewy śmieszki poszukują na jezdniach zabitych przez pojazdy zwierząt, które bardzo często stanowią ich pokarm. Żerujące na padlinie ptaki drapieżne często zrywają się do ucieczki dopiero w ostatniej chwili, a wtedy łatwiej ulegają zderzeniom z pojazdami. Podczas deszczowych dni nad rozgrzaną powierzchnią dróg gromadzą się owady, za którymi uganiają się jaskółki. Stanowią one wówczas ofiary zderzeń z pojazdami. Zabite przez pojazdy owady są pokarmem jerzyków, lelków i muchołówek. Część ptaków podczas lotu pomiędzy pojazdami wykonuje powietrzne ewolucje, a ruch powietrza powodowany szybkością pojazdów wciąga je na lub pod pojazdy. Wieczorami i podczas księżycowych nocy na powierzchniach dróg często żerują sowy. Dobrze jest jeśli w bezpośredniej bliskości tych dróg znajdują się drzewa, na które mogą one wzlecieć, gdy przejeżdżają pojazdy.
• Liczne gatunki ptaków korzystają z poboczy dróg jako miejsca, gdzie zbierają kamyki, ułatwiające potem rozdrabnianie pokarmu w żołądku (tzw. gastrolity). Na nowocześnie budowanych liniach kolejowych tory kładzione są na warstwie wysypanego grysu, którego mniejsze kawałki wykorzystują na gastrolity, żyjące tam kuraki, gawrony i wróble.
• Kuraki i ptaki wróblowate często wykorzystują nasłonecznione zbocza nasypów kolejowych jako miejsce do zażywania kąpieli piaskowych, a przez to łatwiej mogą ulec kolizjom z pojazdami.

maj_09_d
Najczęściej przydrożne ekrany są zaopatrzone w sylwetki ptaków drapieżnych; niektórzy jako problematyczną traktują ich skuteczność

• Przyczyną niektórych kolizji są światła pojazdów. Wszelkiego rodzaju pojazdy zaopatrzone w oświetlenie są niebezpieczne dla gatunków aktywnych nocą (sowy, lelki). Dotyczy to zarówno świateł samochodów, jak również lokomotyw. Oślepione ptaki giną pod kołami pojazdów.
• Nawierzchnia dróg i jej pobocza mogą być chętnie wykorzystywana przez niektóre ptaki. W okresie letnim tory kolejowe i nawierzchnie dróg nagrzewają się znacznie i długo utrzymują ciepło, przez co stają się miejscem wypoczynku dla wielu gatunków ptaków (jaskółki, kuraki, lelek). Stwierdzono, że zimą tory kolejowe stanowią dla wielu ptaków ochronę przed wiatrem i opadami śniegu. Takie zachowanie stwarza okazję do wypadków.
• Krzewy i zadrzewienia przydrożne są często zamieszkiwane przez ptaki. Pasy drzew i krzewów, położonych wzdłuż dróg i torów kolejowych, stanowią ochronę przed nadmiernym nasłonecznieniem i upałem oraz osłonę przeciwśniegową. Rosnące w pobliżu dróg drzewa i krzewy osłaniają drogi (a więc i żyjące tu zwierzęta) przed silnymi wiatrami. Stanowią one także dobre miejsce do odbywania toków i lęgów dla wielu gatunków ptaków, ale przez to w bliskości takich terenów często zdarzają się kolizje z pojazdami samochodowymi i pociągami. Szczególnie niebezpiecznym okresem dla ptaków żyjących w pobliżu dróg stają się okresy godowe (zaloty ptaków) i okresy, gdy ptaki są młode i nie posiadają jeszcze w pełni wykształconych zdolności wprawnego lotu. Dotyczy to głównie podlotów (młodych ptaków, dopiero próbujących fruwania). Badania wskazują na sezonowość kolizji ptaków z pojazdami. Miesiące letnie od czerwca do sierpnia są w Europie Środkowej okresem częstych wypadków ptaków młodych oraz dorosłych, zajętych karmieniem piskląt (w pewnych badaniach stanowiły one nieco ponad 50 proc. ogółu wypadków, jakie zdarzyły się w ciągu roku). Najmniejszą ilość kolizji drogowych obserwuje się w marcu, co być może wynika z poprawy warunków pokarmowych i faktu, że nie rozpoczął się jeszcze wówczas szczyt powrotów z zimowisk.
• Wiele gatunków ptaków gnieździ się w konstrukcjach technicznych, związanych z szosami lub szlakami kolejowymi. Zaliczyć do nich należy stosy płotków przeciwśniegowych (chętnie gnieżdżą się w nich pliszki siwe, białorzytki, kosy, makolągwy).Wysokie konstrukcje, jak słupy trakcyjne, semafory, znaki drogowe stanowią miejsca do wypatrywania zdobyczy, szczególnie przez takie gatunki, jak muchołówki, dzierzby, sowy i dzienne ptaki drapieżne. Takie punkty są również wykorzystywane jako miejsca do śpiewu przez samce turkawki czy cierniówki. Spotyka się tu często również jaskółki. To następny powód do zaistnienia wypadków.

Obecnie uważa się, że ze względu na bezpieczeństwo przelatujących ptaków, żadna z głównych dróg nie powinna powstawać bez ekranów lub gęsto sadzonych krzewów kolczastych

Kolizje pojazdów z ptakami najczęściej zdarzają się podczas prędkości powyżej 40 km/h, jednak poważne skutki niesie dopiero rozwijanie przez pojazdy szybkości 50-60 km/h. Prawdopodobnie samo nasilenie ruchu pojazdów nie ma bezpośredniego wpływu na ilość kolizji z ptakami, ale sam pęd powietrza wywoływany przez pojazdy i jego zawirowania powodują utrudnienia lotu ptaków, odrzucają ich ciała w rozmaitych, często niebezpiecznych, kierunkach. Domyślać się należy, że wypadki z udziałem ptaków są z zasady częstsze w przypadku pojazdów szybkich i o dużych rozmiarach, gdyż wywołują one większe zawirowania powietrza.

Duży wpływ na częstotliwość wypadków z udziałem ptaków ma stan pogody. Ornitolodzy dostrzegli, że upalne dni z wilgotnym powietrzem (w Polsce dzieje się tak zwykle w miesiącach letnich: koniec czerwca-lipiec) obfitują w kolizje dużo bardziej niż dni chłodniejsze. Za to podczas chłodnej, wietrznej pogody, opadów wypadki z udziałem ptaków wydarzają się bardzo rzadko.

maj_09_c
Drogi przebiegające na sztucznych podwyższeniach koniecznie powinny być zaopatrzone w ekrany zabezpieczające przed nagłym wtargnięciem ptaków w pobliże pojazdów (Rondo S. Starzyńskiego w Warszawie)

W wyniku kolizji ptaków z pojazdami stwierdza się silne stłuczenia, wylewy wewnętrzne, krwotoki, pęknięcia kręgosłupa. U gatunków o większych rozmiarach najczęściej dochodzi do złamania skrzydeł. Ptaki o drobnych rozmiarach ciała i małej masie doznają słabych obrażeń, a giną w wyniku odrzucenia przez pęd powietrza powodowanego szybkim ruchem pojazdu. W ciągu kilku (do 30) dni ciała ofiar znikają z dróg na skutek działalności grasujących w okolicy drapieżników. Nie ma pełnej informacji o liczbie ginących w wypadkach z pojazdami ptakach. Podam może tylko jedną, znaną mi informację: podobno w latach 60-tych we Francji szacowano ilość ptasich ofiar wypadków drogowych na 2 mln osobników rocznie. Skutki tych wypadków – uświadamia ktoś inny – są większe, bo nie wlicza się w nie strat wśród piskląt, które giną z głodu w wyniku śmierci ich rodziców. Dobrze byłoby więc starać się zapobiegać wypadkom drogowym z udziałem ptaków. O roli ptaków w przyrodzie nie muszę chyba naszych Czytelników przekonywać.

maj_09_bNajlepszą ochroną ptaków przed wypadami na drogach jest uwaga i stosowanie właściwej prędkości. W niektórych miejscach w Polsce stosuje się już znaki ostrzegawcze, z tabliczką mówiącą o możliwości pojawienia się niebezpieczeństwa w postaci ptaków. Dobrą, chociaż zapewne trudną do realizacji metodą, jest unikanie obsadzania szlaków komunikacyjnych owocującymi krzewami. Za to gęsto sadzone kolczaste krzewy mogłyby zmusić ptaki do lotu wysoko ponad drogami. Lepiej jest jednak w miarę możliwości nie stosować nasadzeń drzew i krzewów – szczególnie w miejscach krzyżowania się dróg. Na przyległych do dróg terenach można stosować drzewa lub specjalne słupki, na których ptaki mogłyby wypatrywać zdobycz. Sam obserwowałem kiedyś, jak na „kilometrowych” słupkach nowo powstającej autostrady licznie i chętnie siadały dzienne ptaki drapieżne. Powinno się unikać sztucznego wznoszenia dróg (szlaki przelotów ptasich przebiegają wysoko). Niektórzy ornitolodzy sugerowali zwiększenie widoczności pociągów przez malowanie ich na jaskrawe kolory (często stosowany na PKP kolor żółty wg autorów pewnego opracowania – podobno nie jest najbardziej widoczny dla ptaków). Dobre byłoby również wyposażanie pojazdów w światła odblaskowe i dodatkowe reflektory. Nowo budowanym drogom szybkiego ruchu obecnie towarzyszą ekrany, które zaopatruje się w sylwetki ptaków drapieżnych. Początkowo wydawało się, że powoduje to unikanie zderzeń, gdyż większość ptaków boi się skrzydlatych drapieżników. Bliższe obserwacje wykazują jednak, że prawdopodobnie to nie naklejone sylwetki drapieżników powodują unikanie przezroczystych czy zwierciadlanych powierzchni. Naklejki stanowią plamy, ułatwiające tylko dostrzeżenie przeszkody. Sposobem unikania zderzeń z takimi ekranami jest również pokrycie niebezpiecznej tafli pasami odbijającymi promienie ultrafioletowe, widoczne dla ptaków.

Obecnie uważa się, że ze względu na bezpieczeństwo przelatujących ptaków, żadna z głównych dróg nie powinna powstawać bez ekranów lub gęsto sadzonych krzewów kolczastych. Sprawą dyskusyjną jest konstrukcja dróg przebiegających w pobliżu parków narodowych. Jedni sądzą, że wskazane byłoby istniejące na tym terenie drogi zaopatrzyć obowiązkowo w garby spowalniające jazdę. Inni sądzą, że wprowadzanie oświetlenia dróg przywabia bezkręgowce, jak również liczne są przypadki zabijania owadów przez samochody. Liczniejsza obecność w tych miejscach owadów powoduje pojawienie się ptaków, żywiących się nimi – unoszącymi się w powietrzu lub zabitymi pod kołami pojazdów i zjadanymi przez ptasie nekrofagi (trupojady). Tak czy owak zwiększa się więc możliwość kolizji pojazdów z ptakami.

Na koniec pytania, na które z powodu historycznie krótkiego czasu dokonywania obserwacji kolizji ptaków z pojazdami (od czasu pojawienia się wynalazku pociągu i samochodu) nie ma jeszcze odpowiedzi: Czy zachowania ptaków pod wpływem wzrastającego ruchu pojazdów zmieniło się? Czy następuje jakieś ewolucyjne przystosowanie organizmów w tym względzie?  

     tekst i zdjęcia: Jerzy Wysokiński